9-АПТА МАТЕРИАЛДАРЫ

ӘДЕБИ ТІЛ НОРМАЛАРЫ. ӘДЕБИ ТІЛ НОРМАЛАРЫНДАҒЫ КОДИФИКАЦИЯ. 

Норма және оның түрлері мен негізгі ерекшеліктері. Қазақстанда экономикалық қатынастарды қайта құру, құқықтық мемлекет құру, демократиялық институттарды дамыту, білім жүйесін реформалау, т.б. қоғамдық қатынастардағы жаңартулар, сөз жоқ, тілдегі өзгерістерге ықпал-әсерін тигізбей қоймайды.
Мұның өзі жаңа бір стилистикалық ресурстарды іздестіру, мысалы, электронды құралдардағы қазақ тілі, кейбір жанрлардың жандануы, жарнама тілі тәрізді жаңа жанрлардың пайда болуы қоғамдық өмірдегі мәдени, әлеуметтік, саяси мәні бар қауырт өзгерістермен тығыз байланысты.
Мұндай өзгерістер кейбір лингвистикалық ұстанымдарды қайта қарауға да түрткі болады. Мысалы, қазақ тіл білімінде өткен ғасырдың 60-70-жж. әдеби норма мәселесінің әлеуметтік резонанс алған кезі деуге болады. Бұл кезеңде, одан кейінгі 80-90-жылдарға дейін де норма көбіне тыйымдар жүйесі қызметін атқарды. Нормаландыру, норманы бұзушылық баспасөз беттерінде қоғамдық талқыға түсіп отырды. Мұның өзі сол кезеңнің тілдік тіршілігінде кодификацияланған норманы ұстану, сөз қолдану, орфографиялық, орфоэпиялық нормаларды аз уақыт ішінде бекіте түсуде, шығып жатқан оқулықтар мен оқу құралдарының, сөздіктердің, баспа өнімдерінің сапасын көтеруде мәдени жұртшылыққа ықпалын тигізді.  
Қоғамның тіл тіршілігінде болып жатқан келеңсіздіктер, әрине, қоғамдастықтың алаңдаушылығын туғызбай қойған жоқ. Бүгінгі таңда тілімізді сақтап қалу үшін қолдану өрісін кеңейту, қызмет аясын кеңейту қаншалықты маңызды болса, тілді сауатты, әсемдігін, әуезділігі, икемділігі мен орамдылығы тәрізді эстетикалық, этикалық сипаттарын, коммуникативтік сапаларын жұтатпай қолдану соншалықты өзекті мәселелердің біріне айналды. Осымен байланысты сөз мәдениеті пәні жалпы білім беретін мектептерге, гуманитарлық бағыттағы жоғары мектептердің оқу жоспарына енгізілді. Сондай-ақ сөз мәдениеті пәнін гуманитарлық емес жоғары мектептерінде оқу жоспарына енгізу күн тәртібіне қойылуға тиіс. 
Сонымен, қазақ тілін жай ғана қолдану емес, күллі жұртшылық болып, қауым болып кең көлемде мәдениетті қолдану бүгінгі күннің мәдени-әлеуметтік мәселесі болып отыр. 
Қазақ сөз мәдениетінің барша қоғамдық көлемде қолға алынатын практикалық мәселелерін шешуді қолға алу үшін алдымен сөз мәдениеті деп аталатын ғылыми пәнді теориялық жақтан негіздеп, ғылыми концепцияларын айқындау аса қажет.
Сөйтіп, сөз мәдениеті, түптеп келгенде, әдеби тілдің нормасын қатаң ескере отырып, тілдік қарым-қатынастың белгілі бір саласында белгіленген мақсатқа, көзделген міндетке сәйкес барынша тиімді нәтиже берерліктей етіп, тілдік амал-тәсілдердің ең қажеттісін таңдай, талғай білу және оларды ұйымдастыру деген ұғымға саяды. Бұдан бұл ұғымның негізгі тірегі тілдік норма екенін аңғарамыз. Әдеби тіл нормасы дегеніміз – тілдің дыбыс жүйесін, сөз және оның тұлғаларын, синтаксистік құрастырылымдарын, жалпы жұртшылық таныған, мойындаған үлгі.
Норманың негізгі сипаты – жұртшылықтың бәріне бірдейлігі, тұрақты және өзгермелі болуы. Егер норма тұрақты болмаса, тез өзгеріп отырса, бір ұрпақ екінші ұрпақты түсінбестей халге ұшырайды. 
Норманың тұрақтылығы халықтың дүниетанымын, ұжымдық тәжірибесін, рухани мұрасын, мәдени дәстүрін сақтауға, келесі ұрпаққа жеткізуге мүмкіндік береді. Сол танымдық, руханилық дүниеліктердің, мәдени дәстүрді сақтап, келесі бір аса зор рухани құндылықтарды жасаудың, дамытудың қуатты әлеуеті болуы тілдік норманың тұрақтылығымен байланысты. 
Алайда норманың тұрақтылығы абсолютті шама емес. Норма да экстралингвистикалық түрткіжайттардың барысында өзгеріп отырады. Бірақ бұл өзгеріс үздіксіздік арқылы жүзеге асады. Нормадағы үздіксіздіктің мәні мынада: дәстүрлі құбылыс пен жаңа құбылыс әуелде жұртшылықтың еті үйренгенше жарыса жүреді. Біршама уақыттан соң тілдік санадан орын алып, қолданыла келе ескіреді де, жаңа бір құбылыс тұрақтала бастайды. Сөйтіп, белгілі бір уақыттан соң жаңаның өзі үйреншікті, дағдылы нәрсеге айналады. Норма, сөйтіп, үздіксіздік «ескі» мен «жаңаның» арасын сабақтастырып отырады. Осы айтылғанды төмендегідей схемадан байқауға болады: 

          алғашқы кезең

Дәстүрлі норма

                                        а л ғ а ш қ ы  к е з е ң 
                  ●   ●   ●

Дәстүрлі норма 

  						жаңа норма 
                       ж а р ы с п а л ы  к е з е ң  		         ●  ●  ●  
                                   ескі норма
							     	    соңғы кезең
Сурет 1 – Варианттардың қалыптасуы

Осылайша нормадағы сабақтастық үзілмеген жағдайда бір ұрпақтың келесі ұрпақты түсінбей қалу қаупі болмайды. Мысалы, күні кеше ғана суверен – егемен, суверенитет – егемендік, класс – сынып, документ – құжат, процент – пайыз сияқты т.б. сөздер біршама уақыт жарыса қолданылып, аз мерзімнің ішінде нормаға айналып кетті. Бұлай болатыны – кейбір сөздердің қолданылу жиілігі мен белсенділігі, яғни рекуленттілігі аса жоғары болады. Вариант қолданыстың алғашқы сыңарлары бірте-бірте қолданыстан ығысып, жаңа нормаға орын берді. Бұл процестің қарқынды өтуіне саяси-әлеуметтік фактордың ықпалы ерекше болды. Сөйтіп, жаңа норманың орнығуы варианттылық деп аталатын ерекше феномен арқылы жүзеге асып отырады: право – құқық, правовед – құқықтанушы т.б. 
Тілдік норманың категория ретінде ұғынылуы әдеби тіл феноменімен, оның ауызша, әсіресе жазбаша түрлерімен байланысты болды. Сөйтіп, әдеби тіл нормасы дегенді адам өзінің іс-әрекетімен саналы түрде араласа алатын категория ретінде танимыз. 
Грамматика, сөздік, анықтағыштар т.б. ортологиялық құралдар әдеби тілдік норманың объективтенуі, материалдануы болып табылады. Әдеби тіл нормасы тілдік ережелердің жиынтығы түрінде де материалданады. 
Адамның саналы түрде араласқан нормасы зерттеулерде кодификацияланған норма деп аталады. Тілді оқып үйренуге арналған ережелердің жиынтығы түріндегі норма – кодификацияланған норма. Әрине, қайсыбір адам тілдік ережені, яғни кодификацияланған норманы білмей-ақ дағды бойынша тілді қарым-қатынас құралы ретінде қолдана береді. Бірақ бұл ой-сана араласқан, яғни кодификацияланған норма емес, дағды. 
Сонымен, норма дегеніміз – тілдік элементтерді іріктеудің нәтижесінде және оларға әлеуметтік баға беру барысында орнығып, қалыптасқан, тілде жарыса қолданылып жүрген элементтердің қатарынан таңдалып алынған, қоғамдық қатынасқа қызмет ету үшін ең жарамды деп танылған тілдік құралдардың жиынтығы.
Тілдік норманың түрлерін орфографиялық норма, орфоэпиялық норма, грамматикалық норма, лексика-фразеологиялық норма деп топтастыруға болады. 
Варианттылық тілдік нормадағы сабақтастықты жүзеге асыру қызметін атқаратын айрықша тілдік «тегершік» болып табылады. 
Қазіргі кезде рынок – нарық, финанс – қаржы, грузин – гүржі, Грузия – Гүржістан, Германия – Алмания, шкала – шәкіл, скидка – шегерім (вычет – шегеру б у х.) т.б. варианттардың жарыса қолданылып келе жатқандығы байқалады. 
 Нормаға тән сипаттар. Оларға мыналарды жатқызамыз: 
норманың міндеттілігі; 
норманың жұртшылыққа ортақтығы; 
норманың салыстырма тұрақтылығы; 
норманың салыстырма өзгермелілігі; 
норманың талғамалылығы; норманың стихиялылығы (өздігінен пайда болуы, норманың тосыннан пайда болуы). 
Нормаға ұқсас, жақын тілдік категориялар. Оған: тілдік жүйе; тілдік дағды (узус); ереже т.б. құбылыстар жатады. Бұлардың әрқайсысының өзді-өзіне тән ерекшеліктері болады. Әсіресе узустардың көлемін, мөлшерін, түрлерін анықтау аса маңызды болып табылады. 
Норманың түрлері мен типтері. Норма өзінің ерекшеліктеріне қарай тілдік норма, тілдік емес норма, коммуникативтік норма деп үш типке бөлінеді. Тілдік норма формалды құрылыммен байланысты болса, тілдік емес нормалар сыртқы факторларға тәуелді болады. Ал коммуникативтік норма формалды тілдік және тілдік емес құрылымдарды қамтиды. 
Тілдік нормаға диалектілік норма, әдеби тіл нормасы жатады. Ал әдеби тіл нормасы өз ішінде кодификацияланған норма, кодификацияланбаған норма деп бөлінеді. Кодификацияланған норма:
жазба тіл нормасы; 
сөйлеу тілі нормасы; 
ауызша тіл нормасы; 
мәтін нормасы; 
стильдік нормалар түрінде сараланады. 
Кодификацияланбаған әдеби тіл нормасына әдеби сөйлеу тілінің нормасы жатады.
Нормадан ауытқу. Оның екі түрі болады: 
нормадан уәжді ауытқу немесе жөнімен ауытқу; 
нормада уәжсіз ауытқу немесе жөнсіз ауытқу. 
«Норма» және «норма емес»-ті айқындаудың жолдары мен әдіс- тәсілдері болады: 
тілдік жүйеде болуы; 
тілдік дағдыда болуы; 
беделді тілдік тұлғалардың қолданысында кездесуі; 
әлеуметтік сипат алуы т.б. 
Норманы кодификациялауда тілдік жүйе негізге алынады. Өйткені тілдік норма тілдік жүйеге табан тірейді. Себебі тілдік жүйе тұрақты және дәстүрге берік. Бұлай болмаса, бір ұрпақ келесі ұрпақты түсінбейді, тіпті тілдік ұжымның мүшелері бірінің сөзін екіншісі түсінбейтіндей халге жетеді. 
Егер жоғарыда айтылғандарға сүйенсек, сөз мәдениеті деген ұғым 1) тілдік норма; 2) этикалық норма; 3) коммуникативтік норма деп аталатын норманың үш типін қамтитынын аңғарамыз.
Сонымен, сөз мәдениеті дегеніміз – тілдік қарым-қатынастың белгілі бір жағдаятына қарай, сөз саптау этикасын сақтай отырып, коммуникативтік мақсатқа тиімді түрде жетуді қамтамасыз етуге мүмкіндік беретіндей тілдік құралдарды талғау, саралау, олардың басын қосып, біріктіруде әдеби тілдің ауызша және жазбаша нормаларын меңгеру. 
1. Тілдік нормалар: орфоэпиялық норма, орфографиялық норма, лексика-фразеологиялық норма, грамматикалық (сөзжасамдық, морфологиялық, синтаксистік) нормалар. Норманың бұл аталған түрлері жұмыстың тиісті жерінде арнайы сөз болады. 
Екі немесе одан да көп вариант болғанда, олардың біреуін талғап, таңдап қолдану қажеттілігі пайда болған жағдайда норма мәселесін сөз етуге тура келеді. 
Көп жағдайда бірнеше варианттың біреуі ғана норма деп танылады: көбі – көбісі емес, туралы – турасында емес, т.б.
Кей жағдайда екі немесе үш вариант та норма деп танылады мұны/бұны, келуімен байланысты/келуіне байланысты. Алайда бұлардың ішінде қайсыбіріне артықшылық берілетін нұсқалары болады.
Әдеби тілдің құрамында қарай отырып, сөйлеу тілінің кодификацияланған нормалардан бөлек, өзіне тән нормасы бар деп танимыз. Сөйлеу тілінде кездесетін іштеңе, қоя қойшы тәрізді қолданыстар жазба тіл мәтіндеріне жат болып есептеледі. Бірақ сөйлеу тілі үшін норма деп танылады. Сондай-ақ студенттер  білім алуда, Республиканың экономикасы қарыштап өсуде сөйлеу тілі мәтініне жат, сөйлеу тілінің нормасы емес.
2. Этикалық нормалар. Сөз этикасының нормасына а) моральдық принциптерге, мәдени-ұлттық дәстүрге негізделген тілдесу нормалары мен ә) сөз этикетінің нормалары жатады. Сөз этикасы, сөз этикеті белгілі бір жағдаятта (ситуацияда) тілдесудің, сөз саптаудың тәртібіне тән ережелерді сақтауын талап етеді.
Сөз мәдениетінің этикалық компоненттері негізінен сөз актісінде, яғни өтіну, сұрау, ризалық білдіру, сәлемдесу, құттықтау, қоштасу т.б. тәрізді белгілі бір мақсат көздеп айтылған сөз әрекетінде көрінеді.
Сөз актісі қоғамда қабылданған лингвистикалық емес факторлармен байланысты ерекше ережелер бойынша жүзеге асады. Мұндай ережелер сөз актісіне қатысушылардың жасы, жынысы олардың арасындағы қарым-қатынастың ресми, бейресми түрімен байланысты. Қоғамда қалыптасқан этикалық норма бойынша, қандай жағдайда болмасын, бейпіл сөз айтуға үзілді-кесілді тыйым салынады. Біреуге дауыс көтеріп айғайлау, зіркілдеу т.б. жағымсыз реңктегі интонациялық құралдардың қолданылуы сөз мәдениеті үшін теріс әрекеттер деп бағаланады.
3. Коммуникативтік нормалар. Сөз мәдениеті ұғымының коммуникативтік компонентіне қатысты нормаларға ең алдымен тілдің функционалдық ерекшеліктеріне тән нормалар мен қарым-қатынастың прагматикасына тән нормалар жатады. Тілдік нормада коммуникативтік компонент сөз мәдениетін айқындауда ерекше орын алады. Қарым-қатынастың нәтижелі болуы коммуникативтік компонентпен тығыз байланысты. Мысалы, тілдік норманы сақтағанмен, этикет тәртібін бұзбағанмен тыңдаушыны // оқырманды ескермей, көңілдегідей мәтін құрастыру мүмкін емес. 
Мұның өзі сөз мәдениетінің коммуникативтік жағын мықтап ескеруді қажет етеді. Бұл ретте тілдің функционалдық тармақтарға тән ерекшеліктерімен қарым-қатынас прагматикасының шарттарымен санасудың керек екені байқалады.
 Әдеби тілдің кез келген функционалдық түрі белгілі бір прагматикалық шарттылықпен байланысты жүзеге асады. Мысалы, ауызша тілдесуде сөйлеуші – жағдаят – тыңдаушының болуы шарт болса, жазба коммуникацияда бұл шарттылық, жазушы – жағдаят – оқырман түрінде болды. Мұндай прагматикалық шарттылықта, біріншіден, коммуникативтік ситуация айқындалады, екіншіден, тілдесудің мақсаты нақтыланады, үшіншіден, тілдік құралдарды талғап, таңдауда, олардың басын қосып, біріктіруге мүмкіндік болады. Мысалы, жоғары мектеп профессоры өз монографиясындағы теориялық зерттеулердің нәтижесін колледж студенттеріне тілдік құралдардың сол ситуацияға лайық келетін түрімен алмастыра отырып, баяндап береді. ¤йткені қарым-қатынас прагматикасы сөз субъектісінен мәтіннің басқаша вариантын түзуді міндеттейді. Ал ситуацияға лайық мәтін түзу – шығармашылық процесс. Бұл айтылғандар әртүрлі прагматикалық жағдайда әдеби тілдің функционалдық түрлерін қолдана білу мәдениетіне жатады. Ситуацияға қарай мәтін түзудің коммуникативтік ережелеріне автордың сөз саптау шығармашылығына сөз қолданыстағы авторлық дербестігіне мүмкіндік беретіндей икемділік сипаты болады. Ал тілдік нормамен байланысты ережеде мұндай шығармашылық еркіндік бола бермейді, адресантқа екінің бірін таңдауына тура келеді. 
Сөз мәдениеті тіл білімінің прагматика, сөз актісінің теориясы, функционалдық стилистика тәрізді бөлімдерінде қарастырылады. Мұндай бағыттардың қай-қайсында болмасын тілдің барлық деңгейіндегі синонимдік құралдар мен тәсілдер басты мәселелер ретінде танылады.
Белгілі бір мәнділікті білдірудің әртүрлі тәсілін меңгерген сайын сөйлеушінің // жазушының сөз саптауында шығармашылық сипат әлдеқайда күшті болады. Қарым-қатынастың барынша тиімді болуына қол жеткізу оңайырақ болады. Бұл ретте функционалды синонимдерді қолдана білудің мәні айрықша. Мысалы:
– Олимпиадаға Қытай Халық Республикасының спортшылары қызу дайындалуда; Олимпиадаға Қытай спортшылары қызу дайындалып жатыр; Олимпиадаға Қытайдың спортшылары өліп-тіріліп дайындалып жатыр тәрізді функционалдық синонимдердің бірі публицистикалық дискурсына тән болса, екіншісі сөйлеу тілі дискурсына тән екенін аңғару қиын емес. Дегенмен сөз мәдениетіне машықтанған, шығармашылық дәстүрі әріден келе жатқан газеттердің өзі кейде сөйлеу тілі элементтері мен кітаби сөзге тән элементтердің парқына бармай, қолдана салатынын байқауға болады: Олимпиадаға Қытай спортшылары қазір өліп-талып дайындалуда («ЕҚ»). Мұндағы өліп-талып сөйлеу тіліне тән бірлік болса, дайындалуда кітаби элемент санатына жатады.
Алматыда жаңбыр нормадан артық жауды (ресми),
Алматыда жаңбыр шелектеп құйды (сөйлеу),
Алматыда жаңбыр қатты жауды (бейтарап) –
дегендердің айырмасы коммуникативтік ситуациямен, яғни «қандай жағдайда», «қандай мақсатта», «кімге» деген тілдік емес сыртқы шарттылықпен байланысты. Коммуникативтік ситуация, яғни тілдік емес факторлар – сөз талғауға, олардың басын құрап, сөз саптауға тікелей әсер ететін аса маңызды шарттылық.